ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಬಹಿರಂಗ’ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಧಾರಣ ಮತ್ತು ಅನಂತರದ ಧ್ಯಾನ-ಸಮಾಧಿ ಈ ಮೂರೂ ಸರ್ವಥಾ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುರಿಂದ ಇವನ್ನು ‘ಅಂತರಂಗ’ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯು ‘ಧಾರಣಾ’ ವನ್ನು ಹೀಗೆ ಸೂತ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ - ‘ದೇಶಬಂಧಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧಾರಣಾ’ ಎಂದರೆ ‘ಚಿತ್ತವನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಧಾರಣಾ’- ಎಂದು ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರು ಈ ಸೂತ್ರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆಯುತ್ತಾ- ‘ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹೃದಯ ಕಮಲದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ, ಜ್ಯೋತಿಯಲ್ಲಿ, ನಾಸಿಕಾಗ್ರದಲ್ಲಿ, ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ- ಈ ಮೊದಲಾದ ‘ದೇಶ’ಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ವೃತ್ತಿ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೇ ಧಾರಣಾ’.
