ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘‘ಅನೇಕ ಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಂ |’’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘‘ಬಹೂನಾಂ ಜನ್ಮನಾಂ ಅಂತೇ ಜ್ಞಾನವಾನ್ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ |’’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮುಕ್ತಿಯು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವೆಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಪತ್ತಿ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀ ರಾಮಾನುಜಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲೂ ಶ್ರೀ ಮಾಧ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ‘‘ಯೋಗ’’ವು ಗ್ರಂಥಕಾಲಕ್ಷೇಪ, ಪ್ರವಚನ, ಹರಿಕೀರ್ತನೆ, ಭಜನೆ, ಗಾನರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಹೊರತು ‘‘ಪಾತಂಜಲ’’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಸೇರಿ ವಂದನ, ಸ್ತುತಿ, ಅರ್ಚನ, ಶ್ರವಣ ಮುಂತಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂಬ ಈ ರೂಪದ ‘‘ಯೋಗ’’ವು ಏಕೋ ಕೆಲವರಿಗೆ ‘‘ಯೋಗ’’ವಲ್ಲವೆಂಬ ಭ್ರಾಂತಿಯೂ, ‘‘ಯೋಗ’’ವೆಂದರೆ ‘‘ಪತಂಜಲ ಯೋಗ’’ವೊಂದೇ ಎಂಬ ಹಠಮಾರಿತನದ ಸಂಕುಚಿತ ಭಾವವೂ ಇರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಯೋಗವು ಇದಲ್ಲವೆಂದೂ, ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನೇ ಬಹು ವಿಶಾಲಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯೋಗವನ್ನಾಗಿಸುವ ‘‘ದಿವ್ಯಯೋಗ’’ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶಿಸಿರುವನೆಂದೂ ಮನಗಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಒಳಿತಾದೀತು. ಅಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾನುಭಾವರೂ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಹೊಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಒಂದೆರಡು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನೇ ನೋಡೋಣ. ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಎಂಬ ಮಹಾಕವಿಯು ಮ್ಯಾಕ್ಬೆತ್ ಎಂಬ ತನ್ನ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಸಮಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ.
