ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 565 ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಇದ್ದವು. ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಕರೆದು ಮಾತನಾಡಿದ ಪಟೇಲರು ಬರೋಬ್ಬರಿ 562 ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲು ಮನವೊಲಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಕಾಶ್ಮೀರ, ಜುನಾಗಢ್ ಮತ್ತು ಹೈದ್ರಾಬಾದಿನ ಸಂಗತಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದವು. ಮೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭಾರತದೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಜನಮತ ಆಯಿತು. ಜುನಾಗಢದ ಜನರು ಭಾರತದೊಳಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಬಂದ ಜನರು ಗಲಭೆಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ಇನ್ನೇನು ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲರು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಆದರೆ ನೆಹರು ಅದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಆಯಾಮದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯ’ದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಿಬಿಟ್ಟರು. ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿಚಾರ ಬಗೆಹರಿಸಬೇಕು ಅನ್ನುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿಹತ್ಯೆ, ಕೋಮುಹತ್ಯೆಗಳು ನಡೆದವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಟೇಲರಿಗೆ ಲಘುಹೃದಯಾಘಾತ ಆಯಿತು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕು ಒಂದು ವರ್ಷ ಒಂದು ತಿಂಗಳಾದರೂ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪಟೇಲರು ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮನನ್ನು ಬಗ್ಗು ಬಡಿದು ಈ ದೇಶದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಎಂದು ತೀರ್ವನಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೈದ್ರಾಬಾದಿಗೆ ರವಾನಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕ ನಂತರವೂ ಹೈದ್ರಾಬಾದಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಜಾಕಾರರಿಂದ ಹಿಂಸೆ, ಅನ್ಯಾಯ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಹಿಂದೂಗಳ ಮಾರಣಹೋಮ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡಿ, ಆಪರೇಷನ್ ಪೋಲೊ ಮೂಲಕ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನುಗ್ಗಿಸಿ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು. ಇದು ಪಟೇಲರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ.
