ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ 50 ವರ್ಷ: ಇತಿಹಾಸದ ಕರಾಳ ದಿನಗಳು

ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಬಲ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದ್ದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆಡಳಿತ ವೈಖರಿ ಕುರಿತು ಮಿಶ್ರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಕೆಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ಲಾಘನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವದರಲ್ಲಿ ಟೀಕೆಗಳ ಸುರಿಮಳೆ. ಆದರೆ ‘ಆಂತರಿಕ ಭದ್ರತೆಗೆ ಭೀತಿ’ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮೇಲೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟನೆ ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಲ್ಲಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ದಿಟವಾದರೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕರಾಳ ಅಧ್ಯಾಯ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಿ ಇಂದಿಗೆ ಐವತ್ತು ವರ್ಷ. ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತಿತರ ಸಂಗತಿಗಳ ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ.

| ರವೀಂದ್ರ ಎಸ್. ದೇಶಮುಖ್, ಬೆಂಗಳೂರು

ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮದ ಕುರಿತ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪ, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಲು ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಹಿಕೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಎರಡು ವರ್ಷ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಇಂದಿರಾಗೆ ಕೇಡುಗಾಲ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. 1971ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ಗರೀಬಿ ಹಟಾವೋ’ ಘೊಷವಾಕ್ಯದ ಮೂಲಕ ಜನಮನಗೆದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಬಹುಮತ (518ರಲ್ಲಿ 352 ಸ್ಥಾನ) ದಿಂದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ, ಬಾಂಗ್ಲಾ ವಿಮೋಚನಾ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪಾಕ್ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಗ್ಗುಬಡಿದು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ರೀತಿ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಇಂದಿರಾ ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ರಾಹು ಪ್ರವೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮ: ರಾಯ್ಬರೇಲಿಯಿಂದ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಇಂದಿರಾ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ಸೋತಿದ್ದ ರಾಜ್ ನಾರಾಯಣ್, ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮ ಸಂಬಂಧ ಅಲಹಾಬಾದ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್​ನಲ್ಲಿ ದಾವೆ ಹೂಡಿದರು. ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ಕಟಕಟೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಪ್ರಧಾನಿಯೊಬ್ಬರು ಕಟಕಟೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆ ಎದುರಿಸಿದ ಪ್ರಥಮ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿತ್ತು. ಮತದಾರರಿಗೆ ಹಣ ಹಂಚಿಕೆ ಸೇರಿ 14 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಇಂದಿರಾ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಪೊಲೀಸರನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ 2 ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ದೋಷಿಯೆಂದು 1975ರ ಜೂನ್ 12ರಂದು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜಗಮೋಹನ್​ಲಾಲ್ ಸಿನ್ಹಾ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ, ಅವರ ಸಂಸದತ್ವವನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಿದರು. ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅವರಿಗೆ 20 ದಿನಗಳ ಕಾಲಾವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿಯ ಹುಚ್ಚು ಸಾಹಸಗಳು ಇಂದಿರಾರನ್ನು ಇನ್ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದವು. ಕಾರು ಉತ್ಪಾದನಾ ಯೋಜನೆಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬಳಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳಿಂದ ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಹರಿಯಾಣದ ಫಲವತ್ತಾದ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಂಜಯ್ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು ಭಾರಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, 1974ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್ ಕಾಲೇಜೊಂದರಲ್ಲಿ ಮೆಸ್ ಬಿಲ್ ಹೆಚ್ಚಳ ವಿರೋಧಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ‘ಭಾರತ ನವ ನಿರ್ವಣ’ ಹೋರಾಟವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಇದೇ ವೇಳೆ ಆಡಳಿತ ದುರುಪಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿಸಿ ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು.

ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಲಹಾಬಾದ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಇಂದಿರಾ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೇಲ್ಮನವಿ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್, ಜೂನ್ 24ರಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಷರತ್ತುಬದ್ಧ ತಡೆ ನೀಡಿದರು. ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿ ಇಂದಿರಾ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ, ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ತೀರ್ಪನ್ನೇ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಪದತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಹೋರಾಟ ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಲು ಜೆಪಿ ಮತ್ತಿತರ ವಿರೋಧಿ ಮುಖಂಡರು ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾದರು. ಇದರಿಂದ ತೀವ್ರ ಮುಜುಗರಕ್ಕೊಳಗಾದ ಇಂದಿರಾ, ಸಂಪುಟದ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯದೆ ಜೂನ್ 25ರ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ 12 ಗಂಟೆಗೆ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳಿರುವಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯ ಮೂಲಕ ತುರ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಬಿಟ್ಟರು.

ರದ್ದಾದ ಹಕ್ಕುಗಳು

• ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ
•  ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕು
• ಸಂಘ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆ
• ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕು
• ಆಸ್ತಿ ಸಂಪಾದನೆ, ಖರೀದಿ ಹಾಗೂ ಮಾರಾಟ
• ವ್ಯಾಪಾರ, ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸುವ ಹಕ್ಕು

ಆಗ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಜೈಲು ಈಗ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಉದ್ಯಾನ

ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಈಗಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಉದ್ಯಾನ ಆಗ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರಾಗೃಹವಾಗಿತ್ತು. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೊಷಣೆಯಾಗಿ ತೆರವುಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಹಲವು ನಾಯಕರು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ, ಲಾಲಕೃಷ್ಣ ಆಡ್ವಾಣಿ, ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ, ಜೆ.ಎಚ್.ಪಟೇಲ್, ವಿ.ಎಸ್.ಆಚಾರ್ಯ, ಎಸ್.ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಯ್ಯ ಅವರಂಥ ಅನೇಕ ನಾಯಕರನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಕೂಡಿ ಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು. ಬಂಧಿತರನ್ನು ಸೆಲ್​ಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬ ಊಟವನ್ನೂ ನೀಡದೆ ಮಾನಸಿಕ ಹಿಂಸೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಅಂಧಾ ದರ್ಬಾರ್...

• ಮನಬಂದಂತೆ ನಾಯಕರು ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಬಂಧನ.
• ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ.
• ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ದೂರದರ್ಶನದಂಥ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಬಳಕೆ.
• ಮಾಧ್ಯಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯರಣ.
• ಬಲವಂತದ ಸಂತಾನಹರಣ.
• ದೆಹಲಿಯ ತುರ್ಕ್​ವುನ್ ಗೇಟ್ ಹಾಗೂ ಜಾಮಾ ಮಸೀದಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಲಂಗಳ ತೆರವು.
• ಇಂದಿರಾಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಕಾನೂನು ಹಾಗೂ ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿ.

ಹಲವು ಪರಿಣಾಮ

ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಿ ಸಂವಿಧಾನದ 19ನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅಮಾನತಿನಲ್ಲಿಡುವ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಟಕು ಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಇಂದಿರಾಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ನೀಡಬಹುದಾ ಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒದಗಿಸು ವಂತೆ ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದಂತೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು.

ತುರ್ತಸ್ಥಿತಿ ವೇಳೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಜೈಲಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಪ್ರಮುಖರು

• ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ
• ಲಾಲಕೃಷ್ಣ ಆಡ್ವಾಣಿ
• ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ
• ಮಧು ದಂಡವತೆ
• ಎಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ
• ಎಸ್.ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಯ್ಯ
• ಎ.ಕೆ.ಸುಬ್ಬಯ್ಯ
• ಅನಂತಕುಮಾರ್
• ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ
• ಜೆ.ಎಚ್.ಪಟೇಲ್
• ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹೊಸಬಾಳೆ
• ಸಿ.ಎಂ.ಇಬ್ರಾಹಿಂ
• ಪಿ.ಜಿ.ಆರ್.ಸಿಂಧ್ಯಾ
• ವಿ.ಎಸ್.ಉಗ್ರಪ್ಪ
• ವೆಂಕಟರಾಮು
• ಎಸ್.ಎನ್.ಮಿಶ್ರಾ
• ಎಸ್. ಸುರೇಶಕುಮಾರ್
• ಲಾರೆನ್ಸ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್
• ವಿ.ಎಸ್.ಆಚಾರ್ಯ
• ಡಿ.ಎಚ್.ಶಂಕರಮೂರ್ತಿ

ಏನೇನಾಯಿತು?

• 1974ರ ಜನವರಿ- ಗುಜರಾತ್​ನಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಚಿಮನ್​ಭಾಯ್ ವಿರುದ್ಧ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ‘ನವನಿರ್ವಣ ಚಳವಳಿ’ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಹಿಂಸಾರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತ್ತು.
•  1974ರ ಮಾರ್ಚ್- ‘ಚಿಮನ್ ಚೋರ್’ ಘೊಷಣೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು.
•  1974ರ ಏಪ್ರಿಲ್ - ಬಿಹಾರದ ಛಾತ್ರ ಸಂಘರ್ಷ ಸಮಿತಿಯ ನಾಯಕರ ಮನವಿಯ ಮೇರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ’ ಅಹಿಂಸಾ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್.
• 1974ರ ಮೇ 8- ರೈಲ್ವೆ ನೌಕರರ ವೇತನ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡಿದ ಕಾರ್ವಿುಕ ನಾಯಕ ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್. ಮೂರು ವಾರ ಕಾಲ ಮುಷ್ಕರ ಮುಂದುವರಿದು, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಯಿತು.
• 1975ರ ಜನವರಿ 8- ಆಂತರಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೊಷಿಸಿ, ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವವರನ್ನೆಲ್ಲ ಜೈಲಿಗೆ ತಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಪತ್ರಮುಖೇನ ಇಂದಿರಾರವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಶಂಕರ ರೇ.
• 1975ರ ಜೂನ್ 12- ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ದೋಷಿ ಎಂದ ಅಲಹಾಬಾದ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್; ಇಂದಿರಾ ಸಂಸದತ್ವ ಅನರ್ಹ.
• 1975ರ ಜೂನ್ 24- ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಇಂದಿರಾಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಅನುಮತಿ.
• 1975ರ ಜೂನ್ 25- ಪ್ರಧಾನಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಜೀ ನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿ ದೆಹಲಿಯ ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಜೆಪಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ರ‍್ಯಾಲಿ ನಡೆಸಿದ್ದರು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ತಳಮಳಗೊಂಡ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಮನವಿಯಂತೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೊಷಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಫಖ್ರುದ್ದಿನ್ ಅಲಿ ಅಹ್ಮದ್.
• 1975ರ ಜೂನ್ 26- ಜೆಪಿ, ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ, ಎ.ಬಿ.ವಾಜಪೇಯಿ, ಎಲ್.ಕೆ.ಆಡ್ವಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ವಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕರ ಬಂಧನ.
• 1976ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 4- ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಲೋಕಸಭೆ ಅವಧಿ ವಿಸ್ತರಣೆ.
• 1977ರ ಜನವರಿ 18- ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿ ಮಾರ್ಚ್​ನಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆ ಎಂದು ಇಂದಿರಾ ಘೊಷಣೆ.
• 1977ರ ಮಾರ್ಚ್ 21- ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಿಂತೆಗೆತ.
• 1977ರ ಮಾರ್ಚ್ 23 - ಲೋಕಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖಭಂಗ; ಪ್ರಧಾನಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇಂದಿರಾ ರಾಜೀನಾಮೆ

ಇಂದಿರಾ ವಿರೋಧಿಗಳು

1. ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್- ಇಂದಿರಾ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟದ ಮುಂಚೂಣಿ ವಹಿಸಿದ್ದವರು; ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಹೋರಾಟ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಲ್ಲದೆ 1977ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ವಿರೋಧಿ ಪಕ್ಷಗಳು ಒಗ್ಗೂಡಿ ಸೆಣೆಸಲು ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು.
2. ರಾಜ್ ನಾರಾಯಣ್-ಇಂದಿರಾ ಪತನದ ರೂವಾರಿ; 1971ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಎದುರು ಸೋಲನುಭವಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಜಯ ಗಳಿಸಿದರು.
3.  ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ-ಜನಸಂಘದ ಮುಖಂಡರಾಗಿದ್ದ ವಾಜಪೇಯಿ ತುರ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಜೈಲು ಸೇರಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳೆಲ್ಲ ಒಗ್ಗೂಡಬೇಕೆಂಬ ಜೆಪಿ ಕರೆಗೆ ಓಗೊಟ್ಟು ಜನಸಂಘವನ್ನು ಜನತಾ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದ್ದರು.
4. ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್-ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ರೈಲ್ವೆ ನೌಕರರ ಹೋರಾಟ ಸಂಘಟಿಸಿದರು. ತುರ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಗತರಾಗಿದ್ದರಾದರೂ 1976ರಲ್ಲಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕರು.
5. ಎಲ್.ಕೆ. ಆಡ್ವಾಣಿ- ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯನ್ನು ಹಿಟ್ಲರ್ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದ ಆಡ್ವಾಣಿ, ಇಂದಿರಾ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಜರ್ಮನಿಯ ನಾಜಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದರು.
6. ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ-ಗುಜರಾತ್​ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ‘ನವನಿರ್ವಣ್’ ಹೋರಾಟ ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರು.
7.  ಶಾಂತಿ ಭೂಷಣ್-ಇಂದಿರಾ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ ನಾರಾಯಣ್​ರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದ ವಕೀಲ.

https://www.vijayavani.net/lost-money-was-returned-to-police-station