‘ಯವ್ವಾ! ಒಕ್ಕಲಿಗ್ಯಾನ ಹೆಂಡತಿ ನಾನ, ಚರಗ ಹೊಡೀಬೇಕ ಎಳ್ಳಮಾಸಿ ದಿನ’ ಎಂಬ ಜನಪದ ಹಾಡು ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ರೈತರ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ ನೀರು-ಮೀನಿನಂತಿರುವುದನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಚಳಿಯು ಎಳ್ಳ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಎಳ್ಳು ಕಾಳಿನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆಯಂತೆ. ಮರಾಠಿಯ ದರ್ಶವೇಳಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಎಂದರೆ ಸಮಯದ ವೀಕ್ಷಣೆ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಹೆಸರು ಬಂದಿರಬಹುದು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಬಯಕೆಯೂಟ ನೀಡಿದಂತೆ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೂತಾಯಿಗೆ ರೈತರು ಬಯಕೆಯೂಟ ನೀಡಿ ಕುಪ್ಪಸ (ಸೀಮಂತ) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾಡುವರೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಲದ ಕೊಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀಗೆ ತರಹೇವಾರಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದ ಮುನ್ನಾ ದಿನವೇ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಾಗಿ ಚಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಪರಂಪರಾಗತ ಹಬ್ಬದೂಟವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮೆಂತ್ಯ, ಪಾಲಕ್, ಕೊತ್ತಂಬರಿ, ಈರುಳ್ಳಿ ಸೊಪ್ಪುಗಳನ್ನು; ಅವರೆ, ತೊಗರಿ, ಬಟಾಣಿ, ಶೇಂಗಾ, ಕಡಲೆಯ ಹಸಿಕಾಳುಗಳು; ಕಡಲೆಹಿಟ್ಟು, ಹಸಿ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಹುಣಸೆಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಶುಂಠಿ, ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ, ಮುಂತಾದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಭಜ್ಜಿಪಲ್ಯೆ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜೆ-ಜೋಳದ ರೊಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಹಸಿ ಈರುಳ್ಳಿ, ಶೇಂಗಾ, ಅಗಸಿ ಚಟ್ನಿಗಳು, ಎಣ್ಣೆಗಾಯಿ ಬದನೆಕಾಯಿ ಪಲ್ಯೆ, ಜೋಳದ ಅನ್ನ, ಅಂಬಲಿ, ಬೆಲ್ಲದ ಕರಚಿಕಾಯಿ, ಸಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಜೋಳದ ಕಡುಬು, ಶೇಂಗಾ ಹೂರಣ ಹೋಳಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಬ್ಬದಂದು ನಸುಕಿನಲ್ಲೇ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಅಂಬಲಿ ಗಡಿಗೆ ತಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಕುಟುಂಬದವರು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ನೆರೆಹೊರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಹೊಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಹಬ್ಬದೂಟ ಮಾಡುವುದೊಂದು ವಿಶೇಷ. ಅಂತೆಯೇ ‘ಎಳ್ಳಮಾಸಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕ ಊಟಕ್ಕೆ ಕರಿಯದವರು ಯಾರಿಲ್ಲ, ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಬೊಬ್ಬೆ ಹೊಡಿಯದವರು ಯಾರಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಗಾದೆ ಮಾತಿದೆ. ಜಾನಪದ ಕಥೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಈ ದಿನದಂದು ಮಾರುವೇಷದ ಹೆಣ್ಣು ದೇವತೆಗೆ ರೈತನೊಬ್ಬ ಊಟಬಡಿಸದೇ ಇದ್ದುದಕ್ಕೆ ಅವಳ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಉದುರಿದ ಕಾಡಿಗೆಯಿಂದ ಮರುದಿನ ಜೋಳದ ತೆನೆಗಳೆಲ್ಲ ಕಾಡಿಗೆ ತೆನೆಗಳಾಗಿದ್ದವೆಂಬ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಹೊಲಕ್ಕೆ ಬಂದವರಿಗೆಲ್ಲ ರೈತರು ಊಟ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಊಟದ ಬಳಿಕ ಗಾಳಿಪಟ ಹಾರಿಸುವ ಮತ್ತು ಕುಂಟೆಬಿಲ್ಲೆ, ಕಣ್ಣಾಮುಚ್ಚಾಲೆ, ಭುಲಾಯಿ, ಜೋಕಾಲಿಯಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
