ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಎಂಬ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಶ್ವಾಸತಾಣ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೃಷಿ ಆಯೋಗವು 1976ರಲ್ಲಿ "ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ" ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. 1980ರ ದಶಕದ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಯೋಜನೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಆಗ ಐಎಫ್​ಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಪಿ. ಡಿ. ಗಾಂವಕರ್ ಎಂಬವರು ಈ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಭದ್ರ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕವನ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪವಿತ್ರವನ, ಶಾಲಾವನ, ರಸ್ತೆ ಬದಿ ಗಿಡ ನೆಡುವಿಕೆ ಹೀಗೆ ಹಲವು ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಸಂಘರ್ಷ ದೂರವಾಗುತ್ತ ಹೋಯಿತು. ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ವೃಕ್ಷಲಕ್ಷ ಆಂದೋಲನ ಕೂಡ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 1980 ಹಾಗೂ 1990ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ, ಅರಣ್ಯ ಜನ ಸಂಪರ್ಕ ಸಭೆ, ಗ್ರಾಮ ಅರಣ್ಯ ಸಮಿತಿ ರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ದಾಖಲಾತಿ ಯೋಜನೆ ಜಾರಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. 2009 ರಿಂದ 2013ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ಇಂಧನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರ ಪಡೆ: ಗಮನಿಸಲೇಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರೇರಕರು ಎಂಬ ಸ್ವಯಂ ಸೇವಕರ ಪಡೆಯನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದ 30 ಜಿಲ್ಲೆಗಳ 6000 ಪಂಚಾಯತಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 15000 ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನಗಳಿವೆ. ಅಂದರೆ ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸುಮಾರು 1 ಲಕ್ಷ ಎಕರೆಯಷ್ಟು. ಈ ವನಗಳಿಗೆ ಗಡಿ, ಕಂದಕ, ನಾಮಫಲಕ, ಕಾವಲುಗಾರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನೆಡುತೋಪು ಕಟಾವು ಮಾಡಿ ಬಂದ ಆದಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಪಂಚಾಯತಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 2005-2006 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪುನರ್​ವನೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಒಂದರಲ್ಲೇ 264 ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನಗಳಿವೆ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು 8325 ಎಕರೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಈವರೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ರೂ. ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಿದೆ.

ಏನಿದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ?: ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಮ್ಲಜನಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ಜನರಿಂದ, ಜನರಿಗಾಗಿ, ಜನರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಬೆಳೆಸುವುದು ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ. ಈ ವನಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂಡು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾಡುಗಳಾಗಿವೆ. ಸಾವಿರಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನಗಳು ಸಸ್ಯ ಜೀವ ಸಂಕುಲದ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಜಲ ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಪೋಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಆಗರವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಸ್ಯ ಸಂಕುಲದ ನೆಲೆಯಾಗಿವೆ.

ಈಗ ಏನಾಗಿದೆ?: 2007ರ ನಂತರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಯೋಜನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಆದ್ಯತೆ, ಅನುದಾನ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿವೆ. ಕೆಳಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಇಲ್ಲ. ನೆಪಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಎಂಬ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಈಗ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಉತ್ತಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪೂರ್ತಿ ಹಳ್ಳ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗೆಂದು ನರೆಗಾ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವನ ನಿರ್ಮಾಣ ಆಗಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಅನುದಾನದ ಶೇ. 10ನ್ನು ಅರಣ್ಯ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಗೆ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶವಿತ್ತು! ಆದರೆ ಈಗ ರೈತರಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡುವ ಕೃಷಿ ಅರಣ್ಯ ಯೋಜನೆಯೂ ಪ್ರಗತಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ! ಇತ್ತ ಶಾಲಾವನ, ಪವಿತ್ರವನ, ದೇವರಕಾಡು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಗಬೇಕಾದುದೇನು?: ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳು ನಿರ್ವಹಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅನಾಥವಾಗದಂತೆ ಸರ್ಕಾರ ನೇರ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಂದಾಯ ಇಲಾಖೆ, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಇಲಾಖಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಜಂಟಿ ಕ್ರಮ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ತುರ್ತು ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಬೇಕು, ಅನುದಾನ ಬೇಕು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯವನಗಳ (ನೆಡುತೋಪು) ಗಡಿ ಕಂದಕಗಳು ಭಾಗಶಃ ಮುಚ್ಚಿವೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ನೆಡುತೋಪು ಕಟಾವು ಆಗಿಲ್ಲ. ಕಾವಲುಗಾರರು ಬೇಕು. ನಾಮಫಲಕ ಹಾಕಬೇಕು. ಈ ಎಲ್ಲ ತುರ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ ರಾಜ್ಯ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅನಂತ ಅಶೀಸರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಔಷಧಿ ಮೂಲಿಕಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಮಾಜಿ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ. ಈ ಹಿಂದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳು, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಬೇಕು ಎಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚನೆ ಮೇರೆಗೆ ಪರಿಭಾವಿತ-ಡೀಮ್ಡ್ ಅರಣ್ಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಬೇಕು ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೀಗ ಪುನಃ ನಾಲ್ಕನೇ ಬಾರಿಗೆ ಡೀಮ್ಡ್ ಅರಣ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯ ಜಂಟಿ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ! ಈಗ ಜಿಲ್ಲಾ ಡೀಮ್ಡ್ ಅರಣ್ಯ ಪಟ್ಟಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಾಗ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ನೆಡುತೋಪುಗಳನ್ನು ಡೀಮ್ಡ್ ಅರಣ್ಯ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಬೇಕು. ಭೂ ದಾಖಲೆ-ಪಹಣೆ ಪತ್ರಿಕೆಯ 11ನೇ ಕಾಲಂನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಬೇಕು. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯ ಸಮೂಹ ತುಂಬಿ ಕಾಡಿನ ಸ್ವರೂಪ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತಮ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಈ ಕುರಿತು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮಂಡಳಿ ಜೊತೆ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಬೇಕು. ಮನರೇಗಾ ಅಥವಾ ಬಿಬಿಜಿರಾಮ್​ಜಿ ಯೋಜನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಇಲಾಖೆಯ ಶೇಕಡ 20 ಅನುದಾನವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಮೀಸಲಿಡಬೇಕು. ಶಾಲಾವನ, ಪವಿತ್ರ ವನ, ದೇವರಕಾಡು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಒತ್ತಾಯ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಧ್ಯಯನವಾಗುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯವನಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ ತುರ್ತಾಗಿ ಆಗಬೇಕಿದೆ. ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮಂಡಳಿ ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕಿದೆ. ಈ ವನಗಳ ಗಡಿ ಕಂದಕ ದುರಸ್ತಿ, ಖಾಲಿ ಜಾಗ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ವನೀಕರಣ ಆಗಬೇಕು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಇಲಾಖೆ ಅನುದಾನ ನೀಡಿ ಸ್ಪಂದಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಅಕೇಶಿಯಾ ಬಿಡಿ, ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡ ನೆಡಿ: ಅಕೇಶಿಯಾ ಗಿಡ ಬೆಳೆಸಬೇಡಿ. ಮಲೆನಾಡಿನ ರೈತರಿಗೆ ಅಕೇಶಿಯಾ ಶಾಪವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಂಗಗಳ ಹಾವಳಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಹಣ್ಣಿನ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ತೀರ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ವನಗಳನ್ನು ಅರಣ್ಯೇತರ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೀಡಲು ಸರ್ಕಾರವೇ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಾರದು. ಬಯಲು ಸೀಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೂಲ್ಯ ಅರಣ್ಯೇತರ ಭೂಮಿಯ ಹಸಿರು ತಾಣಗಳು ಈ ವನಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಅರಣ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ಅವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು. ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಮಿತಿ, ಅರಣ್ಯ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸಹಯೋಗ ಇರಬೇಕು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಾಮದ ದೇವರಕಾಡು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಈಶ್ವರ ಖಂಡ್ರೆ ಭರವಸೆ: ಸಮಾಧಾನದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ವನಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸುತ್ತೇವೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಚಿವ ಈಶ್ವರ ಖಂಡ್ರೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಣ್ಯವೆಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದ ಕುರಿತು ಕಾಳಜಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ವನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಈ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿ ಉಳಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಸೇರಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ವನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಸಂಬಂಧ ಆಗಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವೃಕ್ಷಲಕ್ಷ ಆಂದೋಲನದ ನಿಯೋಗ ಸಚಿವ ಈಶ್ವರ ಖಂಡ್ರೆ ಅವರನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮನವಿಗೆ ಅವರು ಈ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯ ಮಂಡಳಿಯ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅನಂತ ಅಶೀಸರ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ನಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್, ಶ್ರೀಪಾದ ಬಿಚ್ಚುಗತ್ತಿ, ಕೆ. ಗಣಪತಿ, ಬಾಲಚಂದ್ರ ಸಾಯಿಮನೆ ಇದ್ದರು.