ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ

ಕಾರವಾರ: ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದ ಕಲಾ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಗೆ ಇನ್ನೆರಡು ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದ ಗರಿ ಮೂಡಿದೆ. ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆ ಅವರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತದ ಇತರ ಹಲವು ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರಗಳ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 2024 ನೇ ಸಾಲಿನ ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ರುದ್ರವೀಣಾ ವಾದಕಿ ಶಿರಸಿ ಬಿಸಲಕೊಪ್ಪದ ಜ್ಯೋತಿ ಹೆಗಡೆ ಅವರಿಗೆ 2025 ನೇ ಸಾಲಿನ 2024 ನೇ ಸಾಲಿನ ಸಂಗೀತ, ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ಕಲಾವಿದರ ಚಿತ್ರಣ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಕರಾವಳಿ ಮಲೆನಾಡಿನ ಕಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆ. ಕೆರೆಮನೆ ಮನೆತನದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಚ್ಯುತಿ ಬಾರದಂತೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಧೀಮಂತ ಕಲಾ ಯೋಗಿ ಅವರು. ಹೊನ್ನಾವರದಂಥ ಸಣ್ಣ ಊರಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕಲಾ ತಂಡಕ್ಕೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಜಾಗತಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿರುವುದು ಅವರ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ತಮ್ಮ ಅಜ್ಜ ದಿ. ಶಿವರಾಮ ಹೆಗಡೆ ಮತ್ತು ತಂದೆ ದಿ. ಶಂಭು ಹೆಗಡೆ ಅವರ ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆಯವರಿಗೆ ಕೇವಲ 12ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ ದೀಕ್ಷೆಯಾಯಿತು. ಬಿ.ಎ ಪದವಿ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೇವಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದ ಅವರು, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನೃತ್ಯಗುರು ಡಾ. ಮಾಯಾರಾವ್ ಅವರ ಮರ‍್ಗರ‍್ಶನದಲ್ಲಿ 'ನೃತ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆ'ಯಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಪಡೆದರು. ಇದರ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಥಕ್, ಸೆರೈಕಲದ ಛೌ ನೃತ್ಯ, ಮಣಿಪುರಿ ಸಮರ ನೃತ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. 1996 ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್‌ನ ಕ್ಯಾಲಿಫರ‍್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಅಫೆಕ್ಸ್‌ ಕರ‍್ಯಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಭಾರತದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದವರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.

ಪ್ರಸ್ತುತ 'ಶ್ರೀ ಇಡುಗಂಜಿ ಮಹಾಗಣಪತಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಂಡಳಿ'ಯ ನರ‍್ದೇಶಕರಾಗಿರುವ ಇವರು, ಅಪ್ರತಿಮ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರೂ ಹೌದು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನದ ಕೃಷ್ಣ, ಗದಾಯುದ್ಧದ ದರ‍್ಯೋಧನ,ಭೀಮ, ವಾಲಿ ಮೋಕ್ಷದ ವಾಲಿ, ರಾಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ದ್ರೌಪದಿ, ರುಕ್ಮಿಣಿಯಂತಹ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೂ ಜೀವ ತುಂಬಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ರಚಿಸಿದದ ಪಂಚವಟಿ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ವಿರ‍್ಶಕರ ಶ್ಲಾಘನೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅಮೆರಿಕ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಪೇನ್, ಚೀನಾ, ಸಿಂಗಾಪುರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರರ‍್ಶನ ನೀಡಿ ಕರಾವಳಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಿನುಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಗುಣವಂತೆಯ 'ಶ್ರೀಮಯ ಕಲಾಕೇಂದ್ರ'ದ ಮೂಲಕ ಯುವಕರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ತಂದ 'ಆಟವೇ ಪಾಠ', 'ಭಾಸಂ', 'ಮಸದ ಆಟ' ಮುಂತಾದ ನವೀನ ಯೋಜನೆಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರೀಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. ಇವರು ಆಯೋಜಿಸುವ 'ಕೆರೆಮನೆ ಶಂಭು ಹೆಗಡೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವ' ರ‍್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ನವದೆಹಲಿಯ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, ಮೈಸೂರಿನ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್ ವಿವಿಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪಾರಂಪರಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಹಾಗೂ ರಂಗಾಯಣದ ರಂಗಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಅವರು ವಿವಿಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸರ‍್ಥವಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಸ್ಕಾರ ಭಾರತಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಇವರ ಸುದರ‍್ಘ ಕಲಾ ಸೇವೆಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲೋಕದ ರ‍್ವೋಚ್ಚ ಗೌರವಗಳು ಸಂದಿವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ 2026 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಇವರಿಗೆ 'ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್' ಪದವಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ 2026 ರ ಯಕ್ಷರಂಗ ಕಲಾ ಸಂಘಟಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, 2025 ರ ದೆಹಲಿ ರ‍್ನಾಟಕ ಸಂಘದ ಡಾ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಔಟ್‌ಲುಕ್ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, 2022 ರ ನಾಡೋಜ ಎಚ್.ಎಲ್. ನಾಗೇಗೌಡ ಜಾನಪದ ಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ರ‍್ಯಭಟ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅಜಿತಾಶ್ರೀ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಇವರ ಮುಡಿಗೇರಿವೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಹವ್ಯಕ ಸಂಘ, ದುಬೈ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹತ್ತಾರು ವಿದೇಶಿ ಕನ್ನಡ ಕೂಟಗಳಿಂದಲೂ ಇವರು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಆಧುನಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿದ ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆ ಅವರು ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಲೋಕದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಹಾಗೂ ಪರಿಶುದ್ಧ ಗಾಯನ ಶೈಲಿಯಾದ ‘ಧ್ರುಪದ್’ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದ ವಾದ್ಯ ‘ರುದ್ರವೀಣೆ’ಯನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿರಸಿ ತಾಲೂಕಿನ ಬಿಸಲಕೊಪ್ಪದ ವಿದುಷಿ ಜ್ಯೋತಿ ಹೆಗಡೆ. ಧ್ರುಪದ್ ಸಂಗೀತದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಘರಾನಾವಾದ ‘ಖಾಂದರಬಾನಿ’ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರವೀಣೆ ನುಡಿಸುವ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾ ಸಾಧಕಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿರುವ ಇವರು, ರುದ್ರವೀಣಾ ದಂತಕಥೆ ಉಸ್ತಾದ್ ಅಸದ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಸಾಹಬ್ ಅವರ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ರುದ್ರವೀಣಾ ಶಿಷ್ಯೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರ‍್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಧ್ರುಪದ್ ಶೈಲಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತವಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಈ ಕಠಿಣ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡು, ಇಂದು ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಪರೂಪದ ಪರಂಪರೆಯ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಧ್ವಜಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಘರಾನಾಗಳ ಅಪರ‍್ವ ಸಮ್ಮಿಲನ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಯಾನ

ಜ್ಯೋತಿ ಹೆಗಡೆ ಅವರ ಸಂಗೀತ ಪಯಣವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶೈಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇವರ ಕಲೆಯ ಮೇಲೆ ಆಗ್ರಾ ಘರಾನಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಂಡಿತ್ ಇಂದುಧರ್ ನಿರೋಡಿ ಅವರ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ. ಖಾಂದರಬಾನಿ ಶೈಲಿಯ ವಾದನದ ಜೊತೆಗೆ ಆಗ್ರಾ ಘರಾನಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಇವರು ತಮ್ಮ 'ಬಂದಿಶ್' ಪ್ರಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನವಿರಾಗಿ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಂಗೀತ ಯಾನವು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಶಿರಸಿಯಲ್ಲಿ ಪಿಯುಸಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಿತಾರ್ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು, ತಮ್ಮ ಕಾಲೇಜಿನ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದ ಕಿರಣಾ ಘರಾನಾದ ಡಾ. ಬಿಂದು ಮಾಧವ ಪಾಠಕ್ ಅವರು ರುದ್ರವೀಣೆ ನುಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆರ‍್ಷಿತರಾದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಾಠಕ್ ಅವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೂ, ಇವರ ಪಟ್ಟು ಬಿಡದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೊನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಳೆಯ ರುದ್ರವೀಣೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲು ನೀಡಿದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಇವರು ಧ್ರುಪದ್ ಪರಂಪರೆಯತ್ತ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆರ‍್ಷಿತರಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಕಲಾತ್ಮಕ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.

ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ತಂದೆ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವಗುಡಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಶಾಂತಾ ಅವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಇವರ ಸಾಧನೆಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿತು. ತದನಂತರ ಅವರು ಧಾರವಾಡದ ಇಂದೂಧರ ನಿರೋಡಿ ಅವರ ಬಳಿ ಮೂರು ರ‍್ಷ ಹಾಗೂ ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಉಸ್ತಾದ್ ಅಸದ್ ಅಲಿಖಾನ್ ಅವರ ಬಳಿ ಮೂರು ರ‍್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮುಂಬೈನ ಬಹಾಉದ್ದಿನ್ ಡಾಗರ್ ಅವರ ಮರ‍್ಗರ‍್ಶನವೂ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಗಣಪತಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದ ನಂತರವೂ ಜ್ಯೋತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಇವರು ರಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ವಿಧಾನವು ಕೇವಲ ಪ್ರರ‍್ಶನವಾಗಿರದೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಆರಾಧನೆಯಂತಿದೆ.

ರುದ್ರವೀಣೆಯು ಅದರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೂಕ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ ವಾದನ ಶೈಲಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ವಾದ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಮಹಿಳೆಯರು ಈ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸಿದರೆ ಸಂತಾನಹೀನತೆ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಬಲ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತಿರುವ ಜ್ಯೋತಿ ಅವರು, ತಮ್ಮ ಕಠಿಣ ಸಂಗೀತ ಸಾಧನೆಯ ನಡುವೆಯೇ ಪುತ್ರ ಶರತ್‌ನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಸಮಾಜದ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ದಿಟ್ಟ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸವಾಲುಗಳ ಹಾದಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಗೀತದ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಇವರ ಸಾಧನೆ ಇಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಕವಾಗಿದೆ.