ಆತ್ಮ ಏನಾದರೂ ಆಗಿರಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಆಕಾರವಿಲ್ಲ, ಆಕಾರವಿಲ್ಲದುದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಭಿನ್ನರೀತಿಯ ತಾತ್ವಿಕರೆಲ್ಲ ಒಪ್ಪುವರು. ಕಾಲವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದು, ದೇಶವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ಇರುವುದು. ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರಣ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಅನುಕ್ರಮ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರಣ ಭಾವನೆ ಇರಲಾರದು. ಕಾಲ, ದೇಶ, ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿವೆ. ಆತ್ಮವು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಚೆ ಇದೆ. ಅದು ನಿರಾಕಾರವಾದುದು. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ಕಾಲ, ದೇಶಗಳ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ಆಚೆ ಇರಬೇಕಾಯಿತು. ಕಾಲ, ದೇಶಗಳ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ಆಚೆ ಅದು ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಅನಂತವಾಗಿರಬೇಕು. ಅನಂತರವೇ ನಮ್ಮ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಹೋತ್ತುಂಗವಾದ ಕಲ್ಪನೆ ಬರುವುದು. ಎರಡು ಅನಂತಗಳು ಇರಲಾರವು. ಆತ್ಮವು ಅನಂತವಾದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ನನಗೊಂದು ಆತ್ಮ, ನಿಮಗೊಂದು ಆತ್ಮ ಎಂಬ ಹಲವು ಆತ್ಮಗಳ ಭಾವನೆ ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯ, ಏಕನಾಗಿ ಅನಂತವಾಗಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಆತ್ಮನಾಗಿರಬೇಕು. ಈಗ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಪರಿಮಿತವಾದ ಸ್ವರೂಪ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುವುದು ಸತ್ಯ- ಈಗ ತೋರುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಎಷ್ಟೇ ಮಹಿಮಾವಂತನಾದರೂ, ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಮಾತ್ರ. ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದ ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳಾಚೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಕಾಲ, ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನೆಂದೂ ಬದ್ಧನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವನು ಬದ್ಧನಾಗಲಾರ. ಈ ತೋರಿಕೆಯ ಮನುಷ್ಯನಾದರೊ ಕಾಲ, ದೇಶ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಪರಿಮಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿರುವನು ಅಥವಾ, ನಮ್ಮ ಕೆಲವು ದಾರ್ಶನಿಕರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಅವನು ಬದ್ಧನಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿರುವನು, ನಿಜವಾಗಿ ಬದ್ಧನಾಗಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಆತ್ಮನ ನೈಜಸ್ಥಿತಿಯೇ ಇದು- ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದು. ಅನಂತವಾದುದು, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವವೂ ಅನಂತ. ಆದಕಾರಣ ಜನನಮರಣಗಳ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
