ಎರಡನೆಯದು, ‘ಚಿತ್ತಾಕಾಶ’. ಭೂತಾಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಚಿತ್ತಾಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಾದ ಮನಸ್ಸು, ಚಿತ್ತ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ. ಮನಸ್ಸು ಯೋಚನೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ಆಗರ; ಚಿತ್ತವು ನೆನಪುಗಳ ಭಂಡಾರ; ಬುದ್ಧಿಯು ವಿವೇಚನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸ್ಥೂಲ ಜಗತ್ತು ಅಥವಾ ಭೂತಾಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತಾಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಭೌತಿಕ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು ಚಿತ್ತಾಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ‘ತನ್ಮಾತ್ರ’ಗಳಾಗಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಮ) ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧಗಳೇ ಈ ತನ್ಮಾತ್ರಗಳು. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಶಬ್ದ, ವಾಯುವಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಶ, ಅಗ್ನಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ, ಜಲಕ್ಕೆ ರುಚಿ ಹಾಗೂ ಭೂಮಿಗೆ ಗಂಧಗಳು ತನ್ಮಾತ್ರಗಳು. ಹೀಗೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾದ ಕಮೆಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೆಸಗಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾವು ಸ್ಥೂಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಮಾತು, ಕೈಗಳಿಂದ ಕೆಲಸ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಚಲನೆ, ವಿಸರ್ಜನಾಂಗಗಳಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಸರ್ಜನೆ ಹಾಗೂ ಜನನಾಂಗಗಳಿಂದ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.
