ಸುಖದ ಸ್ಮರಣದಿಂದ ಸುಖದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಅದರ ಸಾಧನದಲ್ಲಾಗಲೀ ಹುಟ್ಟುವ ಆಸೆ, ತೃಷ್ಣಾ ಅಥವಾ ಲೋಭಕ್ಕೆ ರಾಗವೆಂದು ಹೆಸರು. ದುಃಖವನ್ನು ಬಲ್ಲವನಿಗೆ, ದುಃಖದ ಸ್ಮರಣದಿಂದ ದುಃಖದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಅದರ ಸಾಧನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ವಿರೋಧ ತಾಪ, ಹಿಂಸೆ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ದ್ವೇಷವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ’ - ಎಂದು ವ್ಯಾಸ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ - ಎಂಬೀ ಶಬ್ದಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ತೀವ್ರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ‘ಖ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬರ್ಥವಿದೆ. ’ಸು’ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಸು+ಖ = ಸುಖ. ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಹಿತವೆಂದು ತೋರುವುದೇ ಸುಖ, ದುಃ+ಖ = ದುಃಖ; ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ತೋರುವುದೇ ದುಃಖ. ಇಂದ್ರಿಯವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದರ ವಿಷಯದಿಂದ ನಮಗೆ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ, ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಬೇಕಾದರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಂದರೆ ಕಣ್ಣನ್ನು ರೂಪದಿಂದಲೂ, ಕಿವಿಯನ್ನು ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ, ಮೂಗನ್ನು ವಾಸನೆಯಿಂದಲೂ, ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ರಸದಿಂದಲೂ, ಚರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ದೂರವಿಟ್ಟು, ಅವು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವಂತೆೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ’. ಅಂದರೆ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ. ಅದು ಅಂತಮುಖವಾದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಬಲ್ಲುದು.
