ನಚಿಕೇತನ ಸ್ವಗತ: ನಚಿಕೇತನು ‘‘ಮೃತ್ಯು’’ಸದನಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಕೈಗೊಂಡನು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಾನೇ ಅಂದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಮಾತು ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿದೆ: ‘‘ಸಾಯುವವರಲ್ಲಿ (ಮೃತ್ಯುಗಮನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ) ನಾನೇನೂ ಕೊನೆಯವನಲ್ಲ. ಇಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಹೋಗುವ ನಾನು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲನೆಯವನೇ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ನನಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಹೀಗೆಯೇ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ, ನಾನು ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ, ಮಧ್ಯಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಬಹುದು. ಅಂದರೆ ಸಾಯಲು ನನಗೆ ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಯಮದೇವತೆಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇದಾಗದೆ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಯಾಗ ಸಫಲವಾಗುವುದೆಂತು?’’ ಬಹೂನಾಮೇಮಿ ಪ್ರಥಮಃ ಬಹೂನಾಮೇಮಿ ಮಧ್ಯಮಃ | ಕಿಂಸ್ವಿದ್ಯಮಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಯನ್ಮಯಾದ್ಯ ಕರಿಷ್ಯತಿ || (1.5) ಅಥವಾ ಇದೇ ಸೂಕ್ತಿಗೆ ಹೀಗೂ ಅರ್ಥವಿದೆಯೆಂದು ಬೇರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: ನಚಿಕೇತನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಗಮನಕ್ಕೆ ದೃಢಬುದ್ಧಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸಾಯಲು ಹೆದರಿದ ಮಗುವಲ್ಲ, ಅದು. ಆದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಕಾಲ ಒಂದು ಚಿಂತೆ ಕಾಡಿತು: ‘‘ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುವಂತೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಿರುವೆನೇ? ಅವನ ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯ ಪುತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ, ನನಗನಿಸಿದ ಮಟ್ಟಿಗೂ. ಅಥವಾ, ಮಧ್ಯಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆದರೂ ನಡೆದುಕೊಂಡಿರುವೆನೇ ವಿನಾ ಅಧಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದೂ ಸಿಟ್ಟಿನ ಭರದಲ್ಲಿ ಯಮನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ತಂದೆ ಕೊಡಬಹುದೇ? ನನ್ನಿಂದ ಯಮನಿಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?’’ ಆಗ, ತಾನೇ ತನಗೆ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತೂ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿದೆ:
