ಭೂ ವಂದನ - 17: ಹನಿನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆ... ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲದತ್ತ ಹೊಸ ಹೆಜ್ಜೆ! Bhoo Vandana 17

Bhoo Vandana 17 : ಪ್ರಕೃತಿ ಅದೆಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ! ಚಳಿಗಾಲದ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಬೆವರನ್ನು ಸುರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಘಟ್ಟಪ್ರದೇಶ ಆಗುಂಬೆಯ ಘಟ್ಟದ ಮೂರು ತಿರುವುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಲೇ ಮೈಸುತ್ತ ಚಳಿ ಕಚಗುಳಿಯಿಡಲಾರಂಭಿಸುವುದು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಂತೂ ರಸ್ತೆ ಕಾಣದಷ್ಟು ಇಬ್ಬನಿ! ಈ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಚಾರದ ಅನುಭವ  ಅದ್ಬುತ. ಪ್ರಕೃತಿ ದೇವಿಯ ಸೊಬಗನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸ ಬಯಸುವ ಹೃದಯ ಕವಿಯಾದರೆ, ಹನಿ ಹನಿ ನೀರಿಗೂ ಒದ್ದಾಡುವ ಅನುಭವದ ಮನಗಳು "ಭೂರಮೆಯ ಸೊಬಗನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಈ ಇಬ್ಬನಿಯ ಹನಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡರೆ!" ಎಂದು ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. 

ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೃದುವಾದ ಹೊದಿಕೆಯಂತೆ ಆವರಿಸುವ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಮಂಜಿನ ರಚನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅದ್ಭುತ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಈ ಹೊದಿಕೆ ಮೂಡಲು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇವಾಂಶ ಕಾರಣ. ಅದರಲ್ಲೂ ಚಳಿಗಾಲದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆ ಭೂಮಿಯ ತಾಪಮಾನ ಇಳಿದಾಗ ಗಾಳಿ ಭರಿಸಬಹುದಾದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೇವಾಂಶ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದಾಗ ಭಾರವಾದ ಕಣಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊದಿಕೆಯಂತೆ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ತೇವಾಂಶ, ಸಣ್ಣ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ "ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೂಗಳ ಒಳಗೆ ಅಮೃತದ ಬಿಂದು" ವಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.  ಮಂಜಿನ ಹೊದಿಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ತಾಪಮಾನ ಕುಸಿದಾಗ, ಗಾಳಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅಥವಾ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ತೇವಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.  ಬೆಳಗ್ಗಿನ ತಂಪಾದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ವಿಕಿರಣ ಮಂಜು (Radiation Fog), ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ತೇವಾಂಶ ಏರಿ ಚಳಿ ಗಾಳಿಯ ಆವೇಶನ ಮಂಜು (Evaporation Fog), ಬಿಸಿ ಅಥವಾ ತೇವ ಗಾಳಿ ತಂಪಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಮೂಡುವ ಘರ್ಷಣ ಮಂಜು (Advection Fog) ಹೀಗೆ ನಾವು ಅನುಭವಿಸುವ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮಂಜು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ. ಆದರೆ  ಮಂಜುಹನಿ ವಾತಾವರಣದ ರಸಾಯನಿಕ ಮಾಲಿನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಮಾಗ್ (smog) ಪರಿಸರಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ. 

ಮಳೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳದಂತೆಯೇ ಮಳೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ನೀರು ದೊರೆಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದಾದ,  ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಕೆಯಿಲ್ಲದೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಶೀತಲಿಕರಣದ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಸರದ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವ ಮಂಜಿನಹನಿ ಎಂತಹ ನೀರಿನ ಅಭಾವದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೂ ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಾದರೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಅಗತ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಹನಿ ನೀರಿಗೂ ಹೋರಾಟ ಮಾಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ನಾವು ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮಳೆಯ ನೀರನ್ನು ಶೇಖರಿಸುವಂತೆಯೇ, ನಾವೀಗ “ ಇಬ್ಬನಿ ಹನಿನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆ (Dew Water Collection)” ಯತ್ತಲೂ ಗಂಭೀರವಾಗಬೇಕೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. 

ಇಬ್ಬನಿ/ ಮಂಜುಹನಿಯ ಶೇಖರಣೆಯೊಂದು ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ದೊರೆವ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಶುಷ್ಕತೆಯನ್ನು (water vapor) ತಣ್ಣನೆಯ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಮೇಲೆ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸಿ, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲಿ ಮೂಲ ತತ್ವ. ಪಾರಂಪರಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಜನಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹನಿನೀರ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲ್ಮೈ, ಕಂಚಿನ ತಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಸoಗ್ರಹಿಸುವುದು ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ,  ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್, ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ತಾಪ ಪ್ರತಿಫಲಕ (radiative) ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿ, ಆ ಮೂಲಕ ಹನಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೇ ಪಿರಮಿಡ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಗೋಪುರ (Dew Tower) ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ರಾತ್ರಿ ಹೊತ್ತು ಗೋಪುರದೊಳಗೆ ಸುಳಿದಾಡುವ ಗಾಳಿಯ ತೇವಾ೦ಶ ಒಳಪದರದ ಮೇಲೆ ಶೇಖರವಾಗುವಾಗ ಹನಿಗಳನ್ನು ಗೋಪುರದ ಕೆಳಗೆ ಪಾತ್ರೆಯಿರಿಸಿ ಸ೦ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ನಯವಾದ ನೀರು ಹೀರುವ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಗಿಡಗಳ ಮೇಲೆ ಹರವಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ನಾಜೂಕಾಗಿ ತೆಗೆದು ನೀರನ್ನು ಹಿಂಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶದ ಲಭ್ಯತೆಯಿರುವವರು ಧೂಮಪಟ ( Fog Nets) ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಹನಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬಹುದು. 

ಮರಭೂಮಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಲೀ, ಕರಾವಳಿ, ನದಿತೀರ ಅಥವಾ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಮಂಜಿನ ಹನಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ನಾವು ಮುಂದಾಗಬಹುದು. ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಪ್ರಮಾಣವು ಹವಾಮಾನ, ತೇವಾಂಶ, ಗಾಳಿಯ ವೇಗ, ಜಾಲದ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ತಾಪಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ನಡೆಸಿರುವ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹನಿನೀರ ಜಾಲಗಳು ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೀಟರ್‌ಗೆ 0.1 ರಿಂದ 0.5 ಲೀಟರ್/m²/ದಿನ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಉತ್ತಮ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೇವಾಂಶ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಗ್ರಹ ಪ್ರತಿ ಚದರ ಅಡಿಗೆ ದಿನವೊಂದಕ್ಕೆ 1 ಲೀಟರ್ ನಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿಗೆ 40–50 m² ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಜಾಲಗಳು ಪ್ರತಿ ದಿನ 300–500 ಲೀಟರ್ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ( ಕಲ್ಮಶ ರಹಿತ) ಆಕಾಶವಿದ್ದು ಪ್ರದೇಶದ ತೇವಾಂಶ 80% ಕ್ಕಿಂತ ಜಾಸ್ತಿಯಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಧೃಡ ಪಡಿಸಿವೆ. 

ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆದಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಹನಿ ನೀರ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಜಾಗಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಉಡುಪಿ, ಮಂಗಳೂರು, ಕಾರವಾರಗಳಂತೆ, ಪಶ್ಚಿಮ  ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಳೆಯ ನಂತರದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ (ಸೆಪ್ಟೆoಬರ್–ಡಿಸೆoಬರ್) ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ತೇವಾಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು ಹನಿನೀರಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಉತ್ತಮವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಮಳೆಯ ಅವಲಂಬನೆ ಇಲ್ಲದೇ, ಎಲ್ಲ ತರಹದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ನಾವು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಅದರಲ್ಲೂ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಇದು ಪೂರಕ ನೀರು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಆಗಲಿದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ನೀರು ಪಡೆಯುವ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹನಿನೀರು ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ನಮ್ಮದಾಗಬೇಕಷ್ಟೇ!

 ಲೇಖಕರು ನಂದಿನಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ್. ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಶೋಧಕರು, ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂವಹನಕಾರರು. ICSSR ಇವರನ್ನು ಹಿರಿಯ ಸoಶೋಧಕಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಶ್ರೀ ಚಿದಂಬರ ರಿಸಚ್೯ ಮತ್ತು ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್, ಗುಬ್ಬಿ, ಇದರ ಕಾಯ೯ನಿವಾ೯ಹಕರು. ರಚಯಿತಾ ಟ್ರಸ್ಟ್​ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು.