ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ತಡೆಯಲು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕಿದೆಯೇ ಅಧಿಕಾರ..? ಕಾನೂನು ಹೇಳುವುದೇನು..? ಇಲ್ಲಿದೆ ಕಂಪ್ಲೀಟ್​ ಡಿಟೇಲ್ಸ್! | Right To Protest

ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ನಡೆಸುವ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯಬಿದ್ದಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡಿ (ಫೋರ್ಸ್ ಫೀಡಿಂಗ್) ಜೀವ ರಕ್ಷಿಸುವ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವಿದು. ಈ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಯಾವ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವನ್ನು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಒಂದು ರೂಪವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸರಿ-ತಪ್ಪುಗಳ ಅರಿವಿರುವ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸದ ಅಪಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆಹಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿವೆ.

ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಯತ್ನ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹೇಳಿವೆ. 2021 ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್, ಸರ್ಕಾರದ (ಈಗ ರದ್ದಾಗಿರುವ) ಕೃಷಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈತನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಯತ್ನ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯು ಅಪರಾಧವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸರ್ಕಾರವು ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಯತ್ನ ಎಂದು ಕರೆದು ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವನ್ನು ತಡೆದು, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನರ ಜೀವ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿವೆ. ತನ್ನ ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ಇತರ ಜನರ ಜೀವವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಯಾವುದೇ ಸರ್ಕಾರದ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು 2013 ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21 ರ (ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಈ ಆದೇಶವು, ನಾಗರಿಕನ ಜೀವಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ಅಪಾಯವಿದ್ದಾಗ ಸರ್ಕಾರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಅರ್ಥ, ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮುಂದುವರಿದರೆ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವರದಿಗಳು ದೃಢಪಡಿಸಿದರೆ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಅಲ್ಲದ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಹಕ್ಕು ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯು, ಸರ್ಕಾರದ ಜೀವ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವ ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಸಂದಿಗ್ಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.

ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ತಳಹದಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹೇಳಿವೆ. ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಮಾನ್ಯ ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಹಕ್ಕು ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗುವ ಬೆದರಿಕೆಯೂ ಇಂತಹ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು ಭಾರತೀಯ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ಅನುಮತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.

ವಾಂಗ್ಚುಕ್​ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪತ್ನಿ ಗೀತಾಂಜಲಿ ಆಂಗ್ಮೊ ಮತ್ತು ವಕೀಲರು ಆರೋಪಿಸಿದಂತೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು ಅವರ ದೈಹಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ವಾದಿಸಿದಂತೆ, ವಾಂಗ್ಚುಕ್​ ಆರೋಗ್ಯವು ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಾಗುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಲು ಬಿಡದಿರುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಅವರಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದೇ ವಾಂಗ್‌ಚುಕ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿರೋಧಾಭಾಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನೇಕ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ(ಏಜೆನ್ಸೀಸ್​).