ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಯಷ್ಟೆ ನಭಾ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ನೆಹರೂ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿಟ್ಟಿದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ನೀವು ಊಹಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಅತ್ತ ತಲೆಹಾಕಿಯೂ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಕ್ಷಮಾಪಣೆ ಬರೆದುಕೊಡುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಅವರೆಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದೇ ದಿನಗಳ ಜೈಲುವಾಸ ಅವರನ್ನು ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದೊಡ್ಡಿದ್ದು. ಆದರೆ, ಸಾವರ್ಕರ್ ಕಾಲಾಪಾನಿಯ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಉಳಿದಿದ್ದರಲ್ಲ ಅದೇ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು. ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಜಝುರಿತಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಗಾಗ ಅವರನ್ನು ಏಕಾಂತವಾಸಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಉಳಿದೆಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಯಾನಕವಾದ ಯಾತನೆ ಅದು. ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಯಾರ ಸಂಪರ್ಕವೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ, ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಮಾತಾಡದೇ, ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡಲಾಗದೇ ಜೈಲಿನ ಒಳಗೆ ಮಲ-ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಕಠಿಣ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ದಂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿ ಇದೆಯಲ್ಲ, ಬಲು ಯಾತನಾಮಯ. ಘಟಾನುಘಟಿಗಳು ಸಹ ಈ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿಮಿತ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಲ್ಲಾಸ್ಕರ್ ದತ್ತ ಎಂಬ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಜಝುರಿತವಾಗಿ ಅರೆಹುಚ್ಚನಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ. ಅನೇಕರು ಈ ಶಿಕ್ಷೆಗಳ ನಂತರ ಹೋರಾಟದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾವರ್ಕರ್ ಕೈಚೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಜೈಲಿನೊಳಗೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ತಮ್ಮೊಡನಿದ್ದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಬಲವಾಗಿಡುತ್ತಾ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗದ ಕಲ್ಪನೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡಿ, ಕೊಬ್ಬಿ ಬೆಳೆಯಿರಿ, ಆದರೆ, ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಡಿ ಎಂದು ಕಿವಿಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾವರ್ಕರ್ ಆಗಮನದ ನಂತರ ಕಾಲಾಪಾನಿ ನಾಡಿನ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಯ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ಜೈಲಿನ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಯೂ ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯ್ತು. ಜೈಲಿನೊಳಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗಾಳಿಬೀಸಿತು. ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಊಟ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಯ್ತು, ಉತ್ತಮ ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಆದರೆ, ಸಾವರ್ಕರ್ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾತ್ರ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇತರೆಲ್ಲರಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಪರಿವಾರದವರು ಬಂದು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಸಾವರ್ಕರ್ ಪರಿವಾರದವರಿಗೆ ಈ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ. ಅದೂ ಸಾವರ್ಕರ್ರ ಅತ್ತಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಗುಜರಾಯಿಸಿದ ನಂತರ. ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಕೊನೆಗೂ ಅನುಮತಿ ದಕ್ಕಿದ್ದು ಅತ್ತಿಗೆ ತೀರಿಕೊಂಡ ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರವಷ್ಟೆ! ಈಗ ಹೇಳಿ, ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷಮಾಪಣಾ ಪತ್ರ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾವರ್ಕರ್ ಕುರಿತಂತೆ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಇಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡದ್ದಾದರೂ ಏಕೆ? ಇತರೆಲ್ಲ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಕಠಿಣವಾದ ಗಾಣಸುತ್ತುವ ಕೆಲಸದ ನಂತರ ಕಾಲಾಪಾನಿ ಜೈಲಿನ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾವರ್ಕರ್ರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲವೇಕೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟೀಷರು ನಂಬಲೇ ಇಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆಯಂತೂ ಸರ್ ರೆಜಿನಾಲ್ಡ್ ಕ್ರೆಡಾಕ್ ಎಂಬ ಸರ್ಕಾರದ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯನ್ನು ಸಾವರ್ಕರರ ಮನಃಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲೋಸುಗ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ‘ಈತನದ್ದು ಬರಿಯ ನಾಟಕ. ಭಾರತದ ಜೈಲಿಗೆ ಇವನನ್ನು ಕಳಿಸಿದರೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಡಮಾನಿನ ಹೊರಗೇನಾದರೂ ಕೆಲಸಕ್ಕೆಂದು ಅವಕಾಶಕೊಟ್ಟರೆ ವಿದೇಶೀ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ಬಂದು ಇವನನ್ನು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಕ್ರೆಡಾಕ್ ವರದಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ. ಬಿಡಿ, ಇದೆಲ್ಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತಿದ್ದರೆ ಅವರು ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಮಾರಿಯಾದರೂ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಪಾಪಿತನಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
