ದೇಶದ ಸವೋಚ್ಛ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿಯವರ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಧೀನಂ ಮಠದ ಶ್ರೀಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಂತೆ ನಿರ್ವಣಗೊಂಡು, ಮೌಂಟ್ ಬ್ಯಾಟನ್ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಆಂಗ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ದೇಶದ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಧಾನಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ ಈ ಸೆಂಗೋಲ್. ರಾಜದಂಡ ಎಂದರೆ ರಾಜನು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಬಳಸುವ ಕೋಲು ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಈ ಸೆಂಗೋಲಿನ ರಚನೆ, ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ’ನಂದಿಕೋಲು’ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಲಿದೆ. ನಂದಿ ಧಾರ್ವಿುಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಶಿವನ ವಾಹನ. ವ್ಯಾಸರು ರಚಿಸಿರುವ ಶಿವಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಶಿವನ ಪ್ರಮುಖ ಗಣಾಧೀಶ್ವರರಲ್ಲಿ ನಂದಿ ಮತ್ತು ಭೃಂಗಿ ಪ್ರಮುಖರು. ಇವರನ್ನು ಗೋತ್ರ ಪುರುಷರು ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೀರ, ನಂದಿ, ಭೃಂಗಿ, ವೃಷಭ, ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದ ಪಂಚಪೀಠಗಳ ಪಂಚಗೋತ್ರಪುರುಷರು. ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಪೀಠದ ಗೋತ್ರಪುರುಷ ಈ ನಂದಿ. ನಂದಿ, ಭೃಂಗಿ, ವೃಷಭ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಬೇಧದವರೇ ಆದರೂ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಇವರದ್ದು ಬೇರೆಬೇರೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ನಂದಿ ಶಿವನ ವಾಹನವಾದರೆ, ಭೃಂಗಿ ಕೈಲಾಸದ ದ್ವಾರಪಾಲಕ. ಶಿವನೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಕೇತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಆತನೇ ಅಧಿಪತಿ. ಇಂತಹ ಶಿವನ ವಾಹನವಾಗಿರುವ ನಂದಿಯು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ರಾಜಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತಾ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜರು ಶಿವನ ಸ್ವರೂಪವೆಂಬ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ಕರೆದಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದುದರ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅರ್ಥವೇ ರಾಜರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜದಂಡ ಅರ್ಥಾತ್ ನಂದಿಕೋಲು. ಒಬ್ಬ ರಾಜ ಸುಭಿಕ್ಷವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳಬೇಕೆಂದರೆ ಆತನಿಗೆ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನವಿರಬೇಕು. ಆ ಜ್ಞಾನದ ವಾಹಕನಾದ ನಂದಿಯ ಆಸರೆ ಅಂತಹ ರಾಜ್ಯಾಧಿಪತಿಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಆಗಿರಬಹುದು. ಈ ದಂಡ ಕೇವಲ ರಾಜಪರಂಪರೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗುರುಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಧರ್ಮದಂಡ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೋ ಮಠಗಳ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ನಂದಿಯ ಲಾಂಚನ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮಠದಲ್ಲಿ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟದ ನಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಧಾರ್ವಿುಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ ಈ ನಂದಿ. ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ರೈತನ ಬದುಕಿನ ಆಶಾಕಿರಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಸವನಿಂದ ಬದುಕಿತ್ತೀ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ನಾಣ್ಣುಡಿ ಇದನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
