Ravana : ದಸರಾ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ದೇಶದ ಹಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಮೇಘನಾದನ ಬೃಹತ್ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸುಡುವುದನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿರಬಹುದು. ಬಾಣ ಹಾರಿಸಿ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸದ್ದು ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ವಿರುದ್ಧ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಇದೇ ದಿನ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಆತನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾವನ್ನು ದುಃಖದ ಘಟನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಾ?
ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದುಷ್ಟತನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ಆತನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸುವ ಜನರು ಯಾರು? ಅವರು ರಾವಣನನ್ನು ಏಕೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಿದರೆ ಭಾರತದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮಹಾನ್ ಕವಿಗಳು ಬರೆದಿರುವ ಲೇಕನ ಹಾಗೂ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣ ಕೆಟ್ಟವನು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಆತ ಶಿವನ ಪರಮ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಅಂತಾನೂ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಿಸ್ರಖ್ ಗ್ರಾಮವು ರಾವಣನ ಆರಾಧನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ರಾವಣನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ. ರಾವಣನ ತಂದೆ ಋಷಿ ವಿಶ್ರವಸರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಗ್ರಾಮದ ಹೆಸರು ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ನಿವಾಸಿಗಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಮಾಯಣದ ವಿರೋಧಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣ ಶಿವನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದ, ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಗೂ ಅವರು ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಸರಾ ದಿನ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ದಹನ ನಡೆಯುವಾಗ, ಬಿಸ್ರಖ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾವಿಗೆ ಶೋಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಆತನ ಆತ್ಮದ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ರಾವಣನನ್ನು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಈ ಆಚರಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥವಿದೆ.
ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೋಧ್‌ಪುರದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಮಂಡೋರ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ರಾವಣನ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಯೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ರಾವಣನ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಳು ಎಂಬ ಪರಂಪರಾಗತ ಕಥೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ರಾವಣನನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಳಿಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳು ರಾವಣ ದಹನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಸಾವನ್ನು ವಿಜಯದ ಸಂಭ್ರಮವಾಗಿ ನೋಡುವ ಬದಲು, ತಮ್ಮ ಮಗಳ ಪತಿಯ ಸಾವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ದುಃಖಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಂದಿರುವ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಜನ್ಮಸ್ಥಳದ ಕುರಿತು ಇರುವ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಲ್ಲ ಆದರೆ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯದಳು ಈ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ರೂಢಿಗತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ.
ರಾವಣನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಮುಖ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಆತ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಕಾರಣ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆ ಆತನ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಶಿವಭಕ್ತ, ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜನೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ವಿಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ರಾವಣನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಜನರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಆತ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಸಂಕೇತವಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಆತನ ಜ್ಞಾನ, ಶಿವಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ರಾವಣನ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದರಿಂದ ಆತನ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಮರ್ಥಿಸಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಆತನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಚಾರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಕರ್ಷನಿಯವಾಗಿವೆ.
ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ರಾವಣ ದಹನವನ್ನು ರಾಮನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ವಿರುದ್ಧ ಒಳ್ಳೆಯದರ ಗೆಲುವು, ಅಹಂಕಾರದ ಪತನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ದೇಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ ದಸರಾವನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ರಾವಣ ದಹನವೇ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಬಿಸ್ರಖ್‌ನಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗಳೇ ಆಚರಣೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸುಡುವವರು ತಪ್ಪು, ಪೂಜಿಸುವವರು ಸರಿ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಾವ ನಂಬಿಕೆಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯ.
ರಾವಣನ ಕಥೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಗೆಲುವು ಮತ್ತು ಸೋಲಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಹೌದು. ಒಂದೆಡೆ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸುಟ್ಟು ವಿಜಯದಶಮಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಕೆಲವು ಸಮುದಾಯಗಳು ಆತನನ್ನು ಪೂರ್ವಜನೆಂದು ಅಥವಾ ಶಿವಭಕ್ತನೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಕುಟುಂಬದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ಇರುವ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ದಸರಾ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸುಡುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಅಗತ್ಯ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರವು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಜರ ನೆನಪಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿರಬಹುದು, (ಏಜೆನ್ಸೀಸ್).