Diwali celebration : ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನೆನಪಾಗುವುದು ದೀಪಗಳ ಸಾಲು, ಪಟಾಕಿಗಳ ಸದ್ದು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ಸಂಭ್ರಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯನ್ನು ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ದಿನದ ಪ್ರಮುಖ ಆರಾಧನೆ ಮಾತ್ರ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದುವೇ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಶ್ಯಾಮಾ ಪೂಜೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಶಾಕ್ತ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಪರಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯನ್ನು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ, ಭಕ್ತರನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ರೂಪವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನವನ್ನು ಶ್ಯಾಮಾ ಪೂಜೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ಯಾಮಾ ಎಂಬುದು ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು. ದೇಶದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂಜೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಗಣೇಶ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಅದರ ಸಮಯ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಬ್ಬದ ಪೂಜೆಗಳು ಸಂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬಂಗಾಳದ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ನಿಶಿತ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ದೇವಿಯ ಮಣ್ಣಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೆಂಪು ದಾಸವಾಳದ ಹೂವು ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಗಾಢ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು, ಬಿಡಿಸಿದ ಕೂದಲು, ಹೊರಚಾಚಿದ ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದು ಈ ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.
ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿ ಆರಾಧನೆಗೆ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ನವದ್ವೀಪದ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ವಾಂಸ ಕೃಷ್ಣಾನಂದ ಆಗಮವಾಗೀಶ್ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣಾ ಕಾಳಿಯ ಆರಾಧನಾ ರೂಪವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬ ಪರಂಪರಾಗತ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ನಂತರ 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಾಡಿಯಾದ ರಾಜ ಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರ ರಾಯರು ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಈ ಆಚರಣೆ ಅರಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಕುಟುಂಬಗಳ ಆಚರಣೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಪಡೆಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಂಟಪಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯತೊಡಗಿತು.
ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಆದರೆ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಬರುವ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಆಚರಿಸುವ ಕೋಜಾಗರಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯು ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಆ ದಿನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.ಹೀಗಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಿಯರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದು.
ಕಾಳಿ ಪೂಜೆಯಂದು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳು ದೀಪಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಬೃಹತ್ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ವಿವಿಧ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಳಿಕಾ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ಇಡೀ ಭಕ್ತರು ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಂದೇ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬಂಗಾಳದ ಕಾಳಿ ಪೂಜೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ದೀಪಗಳ ಹಬ್ಬದಂದು ದೇವಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.