ಭಾರತ ದೇಶದ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣವೇ ಅಂಥದ್ದು. ಈ ಧರ್ಮಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದ ಸಹಸ್ರಾರು ರಾಜವಂಶಗಳ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಜಮಹಾರಾಜರಂತೆ, ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವೀರನಾರಿಯರೂ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಇಂದೋರ್ ಹಾಗೂ ಸಮೀಪದ ಮಾಹೇಶ್ವರ ನಗರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಳವ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು 28 ವರ್ಷ ಕಾಲ ಆಳಿದ ಅಂಥ ಓರ್ವ ಸಿಂಹಿಣಿ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಹೋಳ್ಕರ್. ಕಳೆದ ಮೇ 31ಕ್ಕೆ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿಯ 296ನೇ ಜಯಂತಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು. ಶುಕ್ರವಾರ (ಆಗಸ್ಟ್ 13) 226ನೇ ಪುಣ್ಯಸ್ಮರಣೆ. 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಗಳ ನಡುವೆ ಅದ್ಭುತ ಆಡಳಿತಗಾರ್ತಿಯಾಗಿ, ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿ, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುನರೋದ್ಧಾರಕಿಯಾಗಿ, ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದ ಪ್ರವರ್ತಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದ ಪ್ರಾತಃಸ್ಮರಣೀಯ ಹೆಸರು ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ.
ಅಹಲ್ಯಾ ಜನಿಸಿದ್ದು 1725ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಹಮದ್ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚೊಂಡಿ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ. ಮೂಲತಃ ಕುರಿಗಾಹಿ ಸಮುದಾಯವಾದರೂ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಸೈನ್ಯ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಧನಗಾರ್ ವಂಶದ ಪಾಟೀಲ್ ಮಂಕೋಜಿ ಶಿಂಧೆ ಅಹಲ್ಯಾ ತಂದೆ. ಅಪ್ಪನ ಒತ್ತಾಸೆಯಂತೆ ಓದು, ಬರಹ ಕಲಿತಿದ್ದ ಅಹಲ್ಯಾ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಹಾಗೂ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿ. 1737ರಲ್ಲಿ 12ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯಾ ವಿವಾಹ ಸುಬೇದಾರ ಮಲ್ಹಾರರಾವ್ ಹೋಳ್ಕರ್ ಪುತ್ರ ಖಂಡೇರಾವ್ ಜೊತೆ ನಡೆಯಿತು. ಮರಾಠಾ ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದ ಮಲ್ಹಾರರಾವ್ 30 ಪರಗಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸುಬೇದಾರನಾಗಿ ಅಂದಾಜು 7 ಲಕ್ಷ ರೂ. ಆದಾಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು.
1741ರಲ್ಲಿ ಮಲ್ಹಾರ್ ರಾವ್ ಇಂದೋರ್ನಲ್ಲಿ ಅರಮನೆ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಇಂದ್ರಪುರಿ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣ, ಇವತ್ತಿನ ಸಂಪದ್ಭರಿತ ಇಂದೋರ್ ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಬೀಜಾಂಕುರವಾಗಿದ್ದು ಹೀಗೆ. ಮರಾಠಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪರವಾಗಿ ಪತಿ ಹಾಗೂ ಮಾವ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಇಂದೋರ್ನ ಆಡಳಿತ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಣೆ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಹೆಗಲಿಗೇರುತ್ತಿತ್ತು.
1754ರಲ್ಲಿ ಭರತಪುರ ಜಾಟ ರಾಜ್ಯದ ಕುಂಭರ್ ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಿಡಿಮದ್ದು ಬಡಿದು ಖಂಡೇರಾವ್ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದಾಗ ಅಹಲ್ಯಾ ಪಾಲಿನ ಸುಂದರ ಜಗತ್ತು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಪತಿಯ ಅಕಾಲಮರಣದಿಂದ ಬದುಕುವ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅಹಲ್ಯಾ ಸಹಗಮನಗೈಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಸತಿ ಹೋಗುವುದು ಬೇಡವೆಂದು ಜನ ಗೋಗರೆದರೂ, ಅಹಲ್ಯಾ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾವ ಮಲ್ಹಾರ್ ರಾವ್ ಅಹಲ್ಯಾ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಕಣ್ಣೀರುಗರೆದರು. ‘ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ ಕಾಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮೊಮ್ಮಗ ಮಂದಬುದ್ಧಿ. ನೀನೂ ಸತಿ ಹೋದರೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಅಹಲ್ಯಾ ನಿರ್ಧಾರ ಬದಲಿಸಬೇಕಾಯಿತು.
ಮಾವ ಮಲ್ಹಾರ್ ರಾವ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ ಅಹಲ್ಯಾ, 1765ರಲ್ಲಿ ಮಾವ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರ ಅಬ್ದಾಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಸಮೀಪದ ಗೋಹಡ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ವಶವಾಗಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಭಾಗಪೂರ್ಣ ಹೋಳ್ಕರ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತು. 1766ರಲ್ಲಿ ಮಲ್ಹಾರ್ ರಾವ್ ವಿಧಿವಶರಾದರು. ಅದಾದ ಎಂಟೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ ಮಾಲೋಜಿ ಸಹ ಮರಣಿಸಿದಾಗ ರಾಜ್ಯವಾಳುವುದಕ್ಕೆ ದತ್ತು ಸ್ವೀಕಾರದ ಬದಲು ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೋಳ್ಕರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು.
ಅಹಲ್ಯಾ ರಾಣಿಯಾದಾಗ ಚಂದ್ರಾವತದ ಮುಖ್ಯರು ಬಂಡೆದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ಷಮಿಸಿದ ಅಹಲ್ಯಾ 31 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಂಡೆದ್ದಾಗ ಸೈನ್ಯ ಕಳಿಸಿ ಸದ್ದಡಗಿಸಿದರು. ಬಂಡಾಯದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದವರ ತಲೆದಂಡ ಪಡೆಯುವ ಎಲ್ಲ ಅವಕಾಶ ಇದ್ದರೂ, ಅಹಲ್ಯಾ ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಬಂಡುಕೋರರನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.
ಅಹಲ್ಯಾ ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎದುರಾಳಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನ್ಯಾಯಪರತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿದ ಎದುರಾಳಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪ್ರಮುಖರು, ಸೈನಿಕರ ಕುಟುಂಬಸ್ಥರಿಗೆ ಆಗಾಗ ಪತ್ರಬರೆದು, ಪತ್ನಿ ಮಕ್ಕಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ಊಟ ಸಿಗುವಂತೆ ಕಟ್ಟಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. 28 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಆಡಳಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಒಮ್ಮೆಯೂ ಯಾರಿಗೂ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಕೈದಿಗಳಿಂದ ಸನ್ನಡತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಆಕೆಯ ಔದಾರ್ಯ ಅಪರಾಧಿಗಳು, ದರೋಡೆಕೋರರ ಮನಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ರೈತರಿಂದ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಆಕೆ ತಂದಿದ್ದ ಸಾತ್ಬಾರಾ (7/12) ಕಂದಾಯ ಪದ್ಧತಿ ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿತ್ತು. ಮಾಹೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ, ಸಿಂಹಾಸನದ ಬದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾವತ್ತೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಪುರಾಣ ಶ್ರವಣವಿಲ್ಲದೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾಂಸಾಹಾರ ರ್ವ್ಯಜವಾಗಿತ್ತು. ಸಾದಾ ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರವೇ ಪೋಷಾಕಾಗಿತ್ತು.
ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂದೋರ್ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಿಂದ ಬುಡಕಟ್ಟು ನಾಯಕರ ಲೂಟಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಇಂಥ ಆತಿಕ್ರಮಣಕಾರರ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವತಃ ಹೋಳ್ಕರ್ ಸೇನೆ ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಅಹಲ್ಯಾ, ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿ ಭದ್ರಪಡಿಸಿದರು. ಹೋಳ್ಕರ್ ರಾಜವಂಶ ಇಂದೋರ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ, ನರ್ಮದಾ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಪಟ್ಟಣ ಮಾಹೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸುಭದ್ರ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ, ಮಾಹೇಶ್ವರ ಪುರವನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ, ಇಂದೋರ್ ನಗರವನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು.
ಮಲ್ಹಾಜಿ ರಾವ್ ದತ್ತುಪುತ್ರ, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ತುಕೋಜಿ ಹೋಳ್ಕರ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಲಾಢ್ಯ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಅಹಲ್ಯಾ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ಯರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದೆ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ್ಯಾದಾಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಆದಾಯ-ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಸಿದ್ದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿತ್ತು. ಬೊಕ್ಕಸವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿ ಆಕೆ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ರಾಜಕೀಯವಾಗಿಯೂ ಅಹಲ್ಯಾ ಮುತ್ಸದ್ಧಿತನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ-ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಂತೆ ಪೇಶ್ವೆಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜವಂಶಗಳು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯಾ ಮಾಹೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ನೇಕಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಮೊಘಲರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಮಗ್ಗ ಉದ್ಯಮದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಬುರ್ಹಾನ್ಪುರ ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನೇಪಥ್ಯಕ್ಕೆ ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿನ ಕುಶಲ ನೇಕಾರರಿಗೆ ಅಹಲ್ಯಾ ಮಾಹೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದರು. ಇಂಥ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಫಲವಾಗಿಯೇ ಈ ನಗರ ಜವಳಿ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಮಾಹೇಶ್ವರಿ ಸೀರೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿಯ ಆಡಳಿತ ಕಾಲ ಹಿಂದು ಧಾರ್ವಿುಕ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಜೀಣೋದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಸುವರ್ಣಯುಗವಾಗಿತ್ತು. ಗಂಗೋತ್ರಿಯಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರದವರೆಗೆ, ದ್ವಾರಕಾದಿಂದ ಗಯಾವರೆಗೆ ನೂರಾರು ದೇವಾಲಯಗಳು, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ಮರುಜನ್ಮ ಪಡೆದವು.
ಮೊಘಲರ ಔರಂಗಜೇಬನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಿದ್ದ ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ ಮಂದಿರವನ್ನು ಈಗಿರುವಂತೆ 1780ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದು ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ. ಔರಂಗಜೇಬ ಕಾಶಿ ಮೇಲೆ ದುರಾಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ವಿಶ್ವನಾಥನ ದೇಗುಲವಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾನವಾಪಿ ಮಸೀದಿ ನಿರ್ವಿುಸಿದ 111 ವರ್ಷ ಬಳಿಕ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಕಾಶಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದುಗಳ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯಾಗಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಗಂಗಾರತಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದಶಾಶ್ವಮೇಧ ಘಾಟ್ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ಘಾಟಿಯನ್ನೂ ಪುನರುತ್ಥಾನಗೊಳಿಸಿದರು. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ದುರಾಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದ ಸೋಮನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಮರಾಠಾ ಸಂಸ್ಥಾನಿಕರ ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ 1783ರಲ್ಲಿ ಪುನರ್ನಿರ್ವಣಗೊಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲೂ ಅಹಲ್ಯಾ ಕೊಡುಗೆ ದೊಡ್ಡದಿತ್ತು. ದ್ವಾರಕಾ, ಭೀಮಾಶಂಕರ, ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ, ಕೇದಾರನಾಥ, ಶ್ರೀಶೈಲ, ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ ಸಹಿತ ಹಲವು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಹಲ್ಯಾ ಕೊಡುಗೆ ದೊಡ್ಡದು. 1787ರಲ್ಲಿ ಗಯಾದಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯಾ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ವಿಷ್ಣುಪಾದ ದೇಗುಲ ಇಂದಿಗೂ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಪುರಿಯ ರಾಮಚಂದ್ರ ದೇಗುಲ, ರಾಮೇಶ್ವರ ಹನುಮಾನ್ ಮಂದಿರ, ಪಾರ್ಲಿ ವೈಜನಾಥದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯನಾಥ ಮಂದಿರ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ಘಾಟ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಉಡುಪಿ, ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಧಾರ್ವಿುಕ ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ದೇಶದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಯ ಪುಣ್ಯ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟ ನಿರ್ವಣಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶಾಲೆಗಳ ನಿರ್ವಣಕ್ಕೆ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದ್ದರು.
ಹೀಗೆ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಧಾರ್ವಿುಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ದೇಗುಲಗಳ ಪುನರ್ನಿರ್ವಣಕ್ಕೆ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ನೀಡಿದಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಬೇರಾವುದೇ ರಾಜವಂಶಗಳು ನೀಡಿದ ಉದಾಹರಣೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಧಾರ್ವಿುಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ಶಾಸನವೂ ಕಾಣಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕೆ ದೇಗುಲಗಳ ಜೀಣೋದ್ಧಾರವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಧಾರ್ವಿುಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದೇ ವಿನಾ, ರಾಜಕೀಯ ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ.
ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿ 1795ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ 70ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು. ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿಯ ಜೀವನ, ಸಾಧನೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳು ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ವಿುಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಅಹಲ್ಯಾಬಾಯಿಯಂಥ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾರಿಯ ಜೀವನಗಾಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೇಲಿದೆ.
(ಲೇಖಕರು ‘ವಿಜಯವಾಣಿ’ ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಎಡಿಟರ್)