ಅವಕಾಶಗಳ ಆಗರ ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ

| ಉಮೇಶ್​ಕುಮಾರ್ ಶಿಮ್ಲಡ್ಕ

ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೇವಲ ಪತ್ರಗಳ ಬಟವಾಡೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಯು ಕ್ರಮೇಣ ಉಳಿತಾಯ ಖಾತೆ, ಕಿಸಾನ್ ವಿಕಾಸ್ ಪತ್ರ, ವಿಮೆ ಮುಂತಾದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಬದಲಾವಣೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಗಿದ್ದು, ಈಗಿರುವ ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್​ನ ಅಂಗ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್(ಐಪಿಪಿಬಿ) ಕೂಡ 2018ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1ರಿಂದ ಗ್ರಾಹಕ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಜೀವಂತಿಕೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಳೆತಲೆಮಾರಿನವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವಾಗ ನೆನಪಿಸುವ ಹಾಡೊಂದಿದೆ. ‘ಅಂಚೆಯ ಅಣ್ಣ ಬಂದಿಹನಣ್ಣ, ಅಂಚೆಯ ಹಂಚಲು ಮನೆಮನೆಗೆ, ಸಾವಿರ ಸುದ್ದಿಯ ಬೀರುತ ಬರುವನು, ತುಂಬಿದ ಚೀಲವು ಹೆಗಲೊಳಗೆ…’ ಪರಿಚಯವೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುದ್ದಿ ತಲುಪಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇನ್ನೂ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದು, ಅಂಚೆಯ ಅಣ್ಣನ ಹೆಗಲಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ, ಆಗುತ್ತಿದೆ ಕೂಡ.

ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆಯ ಸದ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳೇನು?
ಅಂಚೆ ಬಟವಾಡೆ (ಪ್ರೀಮಿಯಂ- ಸ್ಪೀಡ್ ಪೋಸ್ಟ್, ಎಕ್ಸ್​ಪ್ರೆಸ್ ಪಾರ್ಸೆಲ್, ಬಿಸಿನೆಸ್ ಪಾರ್ಸೆಲ್, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪೋಸ್ಟ್)ದೇಶೀಯ-ಪತ್ರ, ಬುಕ್​ಪ್ಯಾಕೆಟ್, ನೋಂದಾಯಿತ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆ ಪಾರ್ಸೆಲ್, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ-ಪತ್ರ, ಇಎಂಎಸ್ ಸ್ಪೀಡ್ ಪೋಸ್ಟ್, ಏರ್ ಪಾರ್ಸೆಲ್, ಇಂಟರ್​ನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಾ್ಯಕ್ಡ್ ಪಾರ್ಸೆಲ್, ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನ, ವಸ್ತುಗಳ ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಇತರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು)

  • ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ರೆಮಿಟೆನ್ಸ್ (ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ಉಳಿತಾಯ ಯೋಜನೆ, ಮನಿ ಆರ್ಡರ್(ಎಂಒ), ಇಂಟರ್​ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮನಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್​ಫರ್ ಸರ್ವೀಸಸ್, ಜನಸುರಕ್ಷಾ ಸ್ಕೀಮ್ ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ಫಂಡ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆ, ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್)
  • ಆನ್​ಲೈನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ (ಇ-ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆ) ್ಝಮೆ (ಪೋಸ್ಟಲ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ಶೂರೆನ್ಸ್, ರೂರಲ್ ಪೋಸ್ಟಲ್ ಲೈಫ್ ಇನ್ಶೂರೆನ್ಸ್, ಆನ್​ಲೈನ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆ) ್ಝಂಚೆ ಚೀಟಿ (ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಗಳು, ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ ಖರೀದಿ, ಮೈ ಸ್ಟಾ್ಯಂಪ್, ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ ಸಂಗ್ರಹ) ್ಝ-ಕಾಮರ್ಸ್(ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್, ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ ಖರೀದಿ, ವಿಮಾ ಪಾವತಿಗೆ ಆನ್​ಲೈನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ್ಝ ಬಿಜಿನೆಸ್ (ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಚಟುವಟಿಕೆ)

ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್: ಸಂವಹನ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಧೀನದ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. 2015ರ ಆಗಸ್ಟ್ 19ರಂದು ಐಪಿಪಿಬಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಿತ್ತು. 2016ರ ಆಗಸ್ಟ್ 17ರಂದು ಸರ್ಕಾರ ಐಪಿಪಿಬಿಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಂಪನಿಯನ್ನಾಗಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿತು. 2017ರ ಜನವರಿ 30ರಂದು ಪೈಲಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಐಪಿಪಿಬಿ ಜಾರ್ಖಂಡ್​ನ ರಾಂಚಿ, ಛತ್ತೀಸ್​ಗಢದ ರಾಯಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿತ್ತು. 2018-19ರಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಈ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಗೆ ಇತ್ತು. ಇದರಂತೆ,ಈಗ 650 ಶಾಖೆ/ಉಪಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಐಪಿಪಿಬಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, 1.25 ಲಕ್ಷ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲೂ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸತೊಡಗಿದೆ. ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಕ ಠೇವಣಿಯಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ 1,435 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ಐಪಿಪಿಬಿಗೆ ನೀಡಿತ್ತು. ದೇಶಾದ್ಯಂತ 5,000ದಷ್ಟು ಎಟಿಎಂ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಐಪಿಪಿಬಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಜಾಲ ಎನಿಸಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಶಾದ್ಯಂತ 1.55 ಲಕ್ಷ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ ತಲುಪಿದೆ. ಈ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳ ಗಣಕೀಕರಣಕ್ಕೆ 4909 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೊತ್ತವನ್ನು ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ ವ್ಯಯಿಸಿದ್ದಾಗಿ ವರದಿ ಇದೆ. ಇದು ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಕಚೇರಿಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್​ನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿವೆ. ಐಪಿಪಿಬಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷವೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ, ಗ್ರಾಹಕರ ಸಂಖ್ಯೆ 1 ಕೋಟಿ ದಾಟಿದೆ. ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿಯೇ ಸರಿ.

ಜಗತ್ತಿನ ಚಿತ್ರಣ

ಜಗತ್ತಿನ ಶೇಕಡ 75ರಷ್ಟು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಪಾನ್, ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಸ್ವಿಜರ್ಲೆಂಡ್, ಚೀನಾ, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ಜನರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲ ಕೊರತೆ

ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಗೆ ಒಂದೂವರೆ ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಚೇರಿಗಳು ಇರುವ ಕಾರಣ ನಿರಂತರ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಜನೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ನೇರ ನೌಕರಿ ಒಂದೆಡೆ, ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಯುವಜನರು ಫ್ರಾಂಚೈಸಿ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೂ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ.

ಭಿನ್ನವಾದುದು ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್

ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾದುದು. ಇದರ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕೂಡ ಬೇರೆ. ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಉದ್ದೇಶವೇ ಹಣಕಾಸು ವಹಿವಾಟಿನ ವಿಸ್ತರಣೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಸ್ಮಾಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿ ಇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಸಾಲ ವಿತರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಆದರೆ, ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಗದಿತ ಹಣಕಾಸು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನಷ್ಟೆ ಒದಗಿಸಬಹುದು ಹಾಗೂ ಹಣ ರವಾನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ ಸಂಗ್ರಹ/ಸಂಪರ್ಕ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಾಲ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುವುದು ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳಿಗಿರುವ ಪ್ರಯೋಜನ. ಇಂತಹ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ವ್ಯವಹಾರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಇದೆ. ಆದರೆ, ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ಹಣ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೊ ಅವರಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೊ ಪೇಮೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳು ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್​ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್​ಗಳ ಯಾವುದೇ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ 1,00,000 ರೂಪಾಯಿ ಇರಿಸಬಹುದಷ್ಟೆ.

ಇದು ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ

ಲಾರ್ಡ್​ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಕ್ 1837ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಗೆ ಮೊದಲ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದರು. ಅದರ ಮೂಲಕ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ತೆರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದವರು ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್​ಹೌಸಿ(1854) ಆಗಿದ್ದು, ಏಕರೂಪದ ಅಂಚೆ ದರ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್ ಆಕ್ಟ್ 1854 ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದರು.

ಗ್ರಾಹಕರಿಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ?

  • ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲದವರು, ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಐಪಿಪಿಬಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.
  • ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮುಂತಾದ ಹೊಸ ಹೊಸ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುಕೂಲ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಹಣ ರವಾನೆ ಮತ್ತು ಹಣ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಕೆಲಸವೂ ಸರಳವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ನೊಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
  • ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಗದು ಯೋಜನೆ ಅಡಿ ಹಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಪಿಂಚಣಿ ಹಣವೂ ನೇರವಾಗಿ ಅರ್ಹ ಫಲಾನುಭವಿಯ ಖಾತೆಗೆ ಬೀಳಲಿದೆ.
  • ವಿದ್ಯುತ್, ನೀರು, ಫೋನ್, ಗ್ಯಾಸ್ ಮುಂತಾ ದವುಗಳ ಹಣಪಾವತಿಯನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಕಳೆದ ತಿಂಗಳು ಆಧಾರ್ ಆಧಾರಿತ ಸೇವೆಯನ್ನೂ ಐಪಿಪಿಬಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ.
  • ಕ್ಯೂಆರ್ ಕೋಡ್ ಬಳಸಿ ಪಾವತಿ ಮಾಡುವ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನೂ ಐಪಿಪಿಬಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಒದಗಿಸಿದೆ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *